21 қараша 2026 ж.
Шұғыл
Басты бет Қоғам

Теңге тарихы: 33 жылда ұлттық валюта қалай өзгерді?

Теңге тарихы: 33 жылда ұлттық валюта қалай өзгерді?
ЖИ көмегімен жасалған

15 қараша – Қазақстанда Ұлттық валюта күні. Осыдан 33 жыл бұрын айналымға енген теңге елдің экономикалық тәуелсіздігінің маңызды нышанына айналды. Алғашқы банкноттар Ұлыбританияда басылса, бүгінде Қазақстан өз ақшасын өзі шығарады. Осы уақыт ішінде ұлттық валюта бірнеше экономикалық дағдарысты бастан өткеріп, дизайны мен қорғаныш жүйесін бірнеше рет жаңартты, деп хабарлайды otirikemes.kz kursiv.media сайтына сілтеме жасап.

Теңге не себепті енгізілді?

1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстан біраз уақыт рубль аймағында қалды. Алайда бұрынғы одақтас республикалар арасындағы экономикалық байланыстардың үзілуі және Ресейдің ақша реформасы ортақ валюта жүйесін сақтауды қиындатты.

Елде инфляция күшейіп, Қазақстанның дербес ақша-несие саясатын жүргізу мүмкіндігі шектелді. Сондықтан ұлттық валютаны енгізу қажеттілігі туындады.

Теңгені әзірлеу жұмыстары 1992 жылы басталды. Оның атауына қатысты «ақша», «алтын», «сом», «таньга», «денге» сияқты нұсқалар қарастырылып, соңында тарихи «теңге» атауы таңдалды. Ұлттық валютаның жүзден бір бөлігі «тиын» деп аталды.

1993 жылғы 12 қарашада ұлттық валютаны енгізу туралы Президент жарлығына қол қойылды. Ал 15 қарашада таңғы сағат 08:00-де теңге айналымға шықты. 18 қарашадан бастап ол Қазақстан аумағындағы жалғыз заңды төлем құралына айналды.

Ескі рубльдерді айырбастау 15-20 қараша аралығында жүргізілді. Белгіленген бағам бойынша 500 рубль 1 теңгеге айырбасталды.

Алғашқы теңгелер қайда басылды?

Қазақстанда банкнот шығаратын өндіріс болмағандықтан, алғашқы теңгелер Ұлыбританиядағы Harrison & Sons баспаханасында басылды. Олардың дизайнын қазақстандық суретшілер Тимур Сүлейменов, Меңдібай Алин, Ағымсалы Дүзелханов және Қайролла Әбжәлелов әзірледі.

Алғашқы банкноттар 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 теңгелік номиналмен шығарылды. Оларда Әбу Насыр әл-Фараби, Сүйінбай Аронұлы, Құрманғазы, Шоқан Уәлиханов, Абай Құнанбайұлы, Әбілқайыр және Абылай хандардың бейнелері орналастырылды.

1995 жылғы 19 мамырда Алматыда Ұлттық банктің Банкнот фабрикасы ашылды. Осыдан кейін Қазақстан өз банкноттарын ел ішінде шығара бастады. Ал монеталар Өскемендегі Қазақстан теңге сарайында өндіріледі.

Инфляция мен девальвация кезеңдері

Теңгенің алғашқы жылдары ел экономикасы үшін оңай болған жоқ. Өндірістің құлдырауы, экономикалық байланыстардың үзілуі және бағаның өсуі ұлттық валютаның құнсыздануына әсер етті.

Халықаралық валюта қорының мәліметінше, 1993 жылдың қарашасында айлық инфляция 55%-ға жеткен. Ал 1994 жылдың маусымында бұл көрсеткіш 46% болған. Кейін Ұлттық банк ақша-несие саясатын қатаңдатып, инфляцияны төмендету шараларын қолға алды.

Кейінгі жылдары теңге бірнеше рет девальвацияға ұшырады. 1999 жылы оның бағамы еркін өзгеруіне жол берілді. 2009 және 2014 жылдары ұлттық валюта әлсіреді. Ал 2015 жылғы тамызда Қазақстан еркін өзгермелі айырбас бағамы режиміне көшті.

Содан бері теңгенің бағамы нарықтағы сұраныс пен ұсынысқа, мұнай бағасына, инфляцияға және сыртқы экономикалық жағдайға байланысты қалыптасады.

Банкноттардың дизайны қалай өзгерді?

1993 жылдан бері теңгенің бес негізгі банкнота сериясы шығарылды.

Алғашқы портреттік банкноттардан кейін 2006 жылы «Бәйтерек» сериясы айналымға енді. 2011 жылдан бастап «Қазақ елі» монументі мен «Самұрық» бейнеленген банкноттар шығарыла бастады.

2023 жылы ұлттық валютаның 30 жылдығына орай Ұлттық банк «Сақ стилі» атты жаңа серияны таныстырды. Оның дизайны көшпенділер мәдениеті мен сақ дәуірінің мұрасына негізделген.

Жаңа банкноттарда «Өмір ағашы» символы, ұлттық ою-өрнектер мен сақ стиліндегі жануарлар бейнеленген. Сонымен қатар оларда заманауи қорғаныш технологиялары, соның ішінде екі түсті микрооптикалық жіп қолданылады.

2026 жылғы қаңтардағы мәлімет бойынша, «Сақ стилі» сериясының 20 мың теңгеліктен басқа барлық номиналы айналымға шығарылған. Ал 20 мың теңгелік банкнотты 2026 жылдың соңында немесе 2027 жылдың басында шығару жоспарланған.

Цифрлық теңге дәуірі

Соңғы жылдары Қазақстан ұлттық валютаның цифрлық нұсқасын дамытуға кірісті. Цифрлық теңге қолма-қол ақша мен банктегі қолма-қол ақшасыз қаражаттан бөлек, ұлттық валютаның жаңа нысаны болып саналады.

2025 жылы ол инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруда, мемлекеттік сатып алулар мен түрлі бағдарламаларды іске асыруда пилоттық режимде қолданылды.

Ал 2026 жылғы қаңтарда цифрлық теңгенің құқықтық мәртебесі заң жүзінде бекітілді.

Осылайша, 33 жыл ішінде теңге шетелде басылған алғашқы банкноттардан бастап, Қазақстанда өндірілетін заманауи ақша белгілеріне дейінгі жолдан өтті. Бүгінде ұлттық валюта тек төлем құралы ғана емес, елдің экономикалық дербестігінің және қаржылық жүйесінің маңызды бөлігіне айналды.

Ұқсас жаңалықтар